Hanes gwasanaethau gwaed

Mae gan wasanaethau gwaed y Deyrnas Unedig (DU) enw da ar draws y byd am ansawdd a diogelwch heb ei ail, ac wrth wraidd hyn mae’r system o wirfoddoli i roi gwaed yn ddi-dâl.

Mae’r gwasanaeth yn sefydliad unigryw sy’n rhan o’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG), ac mae’n rhannu ymrwymiad holl staff y GIG i gyflawni’r safonau proffesiynol uchaf posibl, ond mae’n unigryw oherwydd y cyflawnir yr ymrwymiadau hyn drwy garedigrwydd rhoddwyr sy’n rhoi gwaed o’u gwirfodd fel y gall pobl eraill, nad ydynt yn eu hadnabod, gael y driniaeth feddygol sydd ei hangen arnynt.

Yr Ail Ryfel Byd oedd y sbardun i ddatblygu’r gwasanaeth trallwyso gwaed modern. Ym 1939, sefydlwyd Canolfan Cyflenwadau Gwaed y Fyddin ym Mryste ac agorwyd pedwar banc gwaed i sifiliaid yn Llundain a’r cyffiniau.

Y bwriad gwreiddiol oedd sicrhau cyflenwad o waed i drin cleifion o’r fyddin a sifiliaid. Roedd y fenter mor llwyddiannus hyd nes agorwyd wyth canolfan ranbarthol arall ym 1940 o dan oruchwyliaeth y Gwasanaethau Meddygol Brys.

Cyfunwyd y canolfannau hyn ar ddiwedd y rhyfel, o dan oruchwyliaeth y Weinyddiaeth Iechyd, a ffurfiwyd Gwasanaeth Trallwyso Gwaed Cenedlaethol Cymru a Lloegr (NBTS) a sefydlwyd yn ffurfiol ar 26 Medi 1946 (sefydlodd yr Alban ei gwasanaeth trallwyso gwaed ei hun).

Yn sgîl Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946, sefydlwyd y GIG ym 1948 ac o ganlyniad, daeth y gwasanaethau trallwyso gwaed o dan ei adain.

Roedd y Gwasanaeth Trallwyso Gwaed Cenedlaethol wedi’i drefnu’n rhanbarthol â 12 Canolfan Drallwyso Ranbarthol yn wreiddiol, gan ymestyn i 14 yn ddiweddarach. Yng Nghymru, roedd y ganolfan yng Nghaerdydd o dan reolaeth y Swyddfa Gymreig.

Ffurfiwyd Cyfarwyddiaeth Genedlaethol ym 1988 i gydlynu polisi a gwaith y canolfannau trallwyso rhanbarthol.  Fodd bynnag, parhaodd yr Awdurdodau Iechyd Rhanbarthol i reoli’r gwasanaeth hyd nes y sefydlwyd yr Awdurdod Gwaed Cenedlaethol (NBA) yn Awdurdod Iechyd Arbennig ym 1993.

Trosglwyddwyd y gwaith o reoli Canolfannau Trallwyso Rhanbarthol Lloegr i’r Awdurdod Gwaed Cenedlaethol ym 1994 a ddaeth, felly, yn gorff statudol drostynt.

Ni ddaeth canolfan Caerdydd yn rhan o’r Awdurdod Gwaed Cenedlaethol. Parhaodd o dan ofal y Swyddfa Gymreig, o dan reolaeth uniongyrchol Awdurdod Gwasanaethau Cyffredin Iechyd Cymru.


Yn sgîl datganoli ym 1997 a sefydlu Llywodraeth Cynulliad Cymru, datblygodd canolfan Caerdydd yn Wasanaeth Gwaed Cymru, ac ers 1999, mae wedi gweithredu fel un o Isadrannau Ymddiriedolaeth GIG Felindre, sef corff statudol y gwasanaeth.