Pen-blwydd yn 70 oed

Erchylltra’r Rhyfel Byd Cyntaf a’r frwydr i ymdopi â’r nifer cynyddol o anafiadau oedd y catalydd i ddod o hyd i ffyrdd newydd o fanteisio ar fuddion achub bywyd trallwysiad gwaed.

Yn sgil darganfod y gallai defnyddio techneg gwrthgeulo i atal gwaed rhag ceulo a chadw gwaed yn oer gynyddu oes silff gwaed, golygwyd y gallai stociau gael eu storio. Cafodd hyn wared ar yr angen am drallwysiad braich-i-fraich – oedd yn gyfyngiad difrifol ar faes y gad.

Ym mis Hydref 1921, lluniodd Percy Oliver, gwirfoddolwr o’r Groes Goch yn Ne Llundain, restr o roddwyr gwirfoddol ac wrth wneud hyn, creodd wasanaeth trallwyso gwaed gwirfoddol cyntaf y byd oedd wedi’i drefnu.

Erbyn diwedd 1926, cytunwyd y byddai’r Groes Goch yn mabwysiadu’r cynllun yn genedlaethol, ac fe’i ffurfiolwyd fel Gwasanaeth Trallwyso Gwaed y Groes Goch Brydeinig.

Ym 1939, gyda rhyfel ar y gorwel, nid oedd y system o alw rhoddwyr unigol i ateb gofynion penodol ysbytai yn gallu ateb y galw gan y nifer disgwyliedig o anafiadau sifil, ac roedd angen banc o waed wedi’i storio.

Agorwyd pedwar banc gwaed i sifiliaid yn Llundain a’r cyffiniau ym 1939, a’r bwriad cychwynnol oedd darparu gwaed ar gyfer anafiadau milwrol a sifil. Profodd y ‘gwasanaeth trallwyso gwaed’ i fod mor llwyddiannus fel yr agorwyd wyth o ganolfannau rhanbarthol pellach ym 1940 o dan oruchwyliaeth y Gwasanaethau Meddygol Brys.

Y tro cyntaf yr oedd angen gwaed ar raddfa fawr oedd ym mis Mai a mis Mehefin 1940, ar gyfer milwyr wedi’u hanafu oedd yn dychwelyd o draethau Dunkirk. Daeth Prydain Fawr yn Fanc Gwaed i’r Cynghreiriaid.

Ar ddiwedd y rhyfel, cyfunwyd y canolfannau hyn, dan oruchwyliaeth y Weinyddiaeth Iechyd. Sefydlwyd y Gwasanaeth Trallwyso Gwaed Cenedlaethol yn ffurfiol yng Nghymru a Lloegr ar 26 Medi 1946 (sefydlodd yr Alban ei gwasanaeth trallwyso gwaed ei hun). Yn yr un flwyddyn, yn sgil Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol, sefydlwyd y GIG ym 1948 ac o ganlyniad, daeth y gwasanaethau trallwyso gwaed dan adain y GIG newydd.

  • Ym 1946, yr unig brawf a gafodd ei wneud oedd ar gyfer syffilis.
  • Ym 1948, cafodd therapi trallwyso gwaed ei gyfyngu i drallwyso gwaed cyfan, crynodiadau celloedd coch a phlasma.
  • Defnyddiwyd poteli gwydr a nodwyddau y gellid eu hailddefnyddio i gasglu gwaed.
  • Cyn y prawf pricio bys, defnyddiwyd y prawf pricio clust i wirio lefelau haearn.

Yn sgil datganoli ym 1997 a sefydlu Llywodraeth Cynulliad Cymru, esblygodd y ganolfan yng Nghaerdydd i fod yn Wasanaeth Gwaed Cymru ac ers 1999, mae wedi gweithredu fel Is-adran Ymddiriedolaeth GIG Felindre, sef y corff statudol.